انواع آزمون‌ها:

آزمون الهي مانند جرياني واحد است كه در مجراهاي گوناگوني جريان ميابد و در هر واقعه زندگي ميتواند ظاهر شود. مثل انساني كه ممكن است هر روز لباسي را بپوشد و با ظاهري متفاوت در انظار عمومي ظاهر شود.

آزمونها به لحاظ شكل و محتوايشان انواعي دارند و از چند ديدگاه قابل دسته بندي اند. يك دسته بندي آزمونها مي‌تواند بر اساس موضوعيت آزمونها باشد. منظور از موضوعيت چيزي است كه در جريان آزمون مورد توجه و تحريك قرار مي‌گيرد . برخي از آزمونها ترس را در وجود شخص آزمون شنده تحريك مي‌كنند و برخي حرص را . برخي قدرشناسي فرد را مورد آزمون قرار مي دهند و برخي ديگر عدم وابستگي و بي تعلقي او به دنيا را. و...

بر اين اساس آزمونها با موضوعاتي مانند، ترس، از خودگذشتگي، نعمت، ايمان، زيان مالي ، مرگ عزيزان و…  قابل تقسيم بندي هستند.

«مثلا مساله ترس كه پيش مي آيد گروهي خود را مي بازند و به خاطر اينكه كوچكترين ضرري به آنها نرسد شانه از زير بار مسئوليت خالي مي كنند در جنگها فرار مي كنند، يا راه سازشكاري پيش مي گيرند، و با عذرتراشيهائي همچون: ما مي ترسيم ضرري به ما متوجه شود از تكليف الهي سرباز مي زنند»[1]

يكي از مشهورترين آزمونهاي تاريخ مربوط به ايوب نبي است. او مردي خداترس و با تقوي و داراي مال و خانواده بود. وي ده فرزند و هزاران گوسفندو شتر و... داشت و در اثر امتحان بزرگي همه داراييها، فرزندان و خانه و دوستان و حتي سلامت جسمي خود را از دست داد. البته در نهايت خداوند به پاداش صبر و استقامت او دربلايا تمام آنچه از دست داده بود را به وي بازگرداند.

ليله المبيت يعني شبي كه حضرت علي (ع) با خبر دار شدن از اينكه مشركين قصدجان پيامبر (ص) را دارند ، در بستر ايشان خوابيد آزموني براي از خود گذشتگي او بود. اگر او در بستر نمي‌خوابيد متوجه غيبت پيامبر مي‌شدند و دستگيرش مي‌كردند و در صورت خوابيدن در بستر احتمال اينكه علي(ع) را بجاي او بكشند بعيد نبود.

مثال ديگر درباره سليمان نبي است. خداوند سليمان را با انواع نعمتها بركت داد و او در معرض امتحان قدرشناسي و مغرور شدن از تمام آنچيزي كه در اختيارش بود قرار داشت. حتي باد در تسخير او بود و گروههاي شياطين به فرمان او بودند و او سلطنتي داشت كه به گفته متون مقدس نه پيش از او نه بعد از او براي كسي مهيا نشده و نخواهد شد. براي كساني كه خيلي كمتر از سليمان از جاه و مقام بهره‌مندند چنين خطري سقوط بر اثر عجب و غرور و قدرناشناسي وجود دارد بنابراين چنين خطري  براي او چندين برابر ديگران محتمل بود ، اما وي از امتحانات الهي بخوبي گذركرد.

تقسيم بندي ديگري كه درباره آزمونهاي الهي مي‌توان داشت ، آزمونهاي متعارف و ظاهري و نامتعارف و باطني است. تمام آزمونهايي كه انسان‌هاي با سطح آگاهي عادي تجربه مي‌كنند آزمونهاي عمومي در نظر گرفته مي‌شوند. با وجود اينكه چنين آزمونهايي متوجه سنجش و محك زني باطن و درون انسانند ، اما براي تفكيك آنها از گونه ديگر آزمونها به آنها آزمونهاي باطني نمي‌گوييم . زيرا مكانيزم آزمون و نتايج آن همگي در حوزه زندگي معمول و مادي قابل دريافت و تعريف است.  در قسمت بعد درباره آزمونهاي باطني بيشتر خواهيم خواند.